सेयर बजार बढ्दा ‘बुल’ र घट्दा ‘बियर’ किन भनिन्छ ?

काठमाडौं । सेयर बजारमा कारोबार गर्ने लगानीकर्ता, विश्लेषक तथा बजारका जानकारहरूले बजार बढिरहेको अवस्थालाई ‘बुलिस’ र घटिरहेको अवस्थालाई ‘बियरिस’ भन्ने गर्छन् । सेयर बजारसम्बन्धी समाचार, विश्लेषण र छलफलमा यी शब्द बारम्बार प्रयोग हुन्छन् । तर बजार बढ्दा साँढे र घट्दा भालुलाई किन प्रतीकका रूपमा प्रयोग गरिन्छ भन्ने विषय धेरैका लागि चासोको विषय हुन सक्छ ।

सामान्य अर्थमा ‘बुल मार्केट’ भन्नाले सेयरको मूल्य बढ्ने प्रवृत्ति बलियो भएको बजारलाई बुझिन्छ भने ‘बियर मार्केट’ भन्नाले सेयरको मूल्य घट्ने प्रवृत्ति हाबी भएको बजारलाई बुझिन्छ । यी शब्दले बजारको दिशा मात्रै नभई लगानीकर्ताको मनोविज्ञान, अपेक्षा र कारोबार गर्ने प्रवृत्तिलाई समेत सङ्केत गर्छन् । तर यी जनावरलाई नै सेयर बजारको प्रतीक बनाउनुको पछाडि ऐतिहासिक मान्यता, जनावरको आक्रमण गर्ने शैली र वित्तीय कारोबारको विकाससँग जोडिएका विभिन्न व्याख्या छन् ।

साँढे र भालुको आक्रमण गर्ने शैलीसँग सम्बन्ध

‘बुल’ र ‘बियर’ शब्दको प्रयोगबारे सबैले स्वीकार गरेको एउटै ऐतिहासिक व्याख्या छैन । तथापि, सबैभन्दा प्रचलित व्याख्याले यी जनावरले आक्रमण गर्ने शैलीलाई बजारको उतारचढावसँग जोड्छ । साँढेले आक्रमण गर्दा आफ्नो सिङलाई तलबाट माथितिर उचालेर प्रहार गर्छ । त्यसैले साँढेको यो शैलीलाई सेयरको मूल्य तलबाट माथितिर बढ्ने प्रवृत्तिसँग तुलना गरिन्छ । बजारमा खरिदकर्ताको उत्साह बढ्दा सेयरको माग बढ्न सक्छ र त्यसले मूल्य माथि लैजान सक्छ । यही अवस्थालाई ‘बुलिस बजार’ भनिन्छ ।

यसको विपरीत, भालुले आक्रमण गर्दा आफ्नो पञ्जा माथिबाट तलतिर प्रहार गर्छ । यसलाई सेयरको मूल्य माथिबाट तल झर्ने प्रवृत्तिसँग तुलना गरिएको पाइन्छ । बजारमा बिक्रीको चाप बढ्दा सेयरको मूल्य घट्न सक्छ । यस्तो अवस्थालाई ‘बियरिस बजार’ भनिन्छ ।

यसरी हेर्दा साँढेको माथितिर प्रहार गर्ने शैली र भालुको तलतिर प्रहार गर्ने शैली नै यी दुई शब्द लोकप्रिय हुनुको एउटा प्रमुख व्याख्या हो । यद्यपि, यो प्रचलित मान्यता हो, शब्दको उत्पत्तिबारेको निर्विवाद ऐतिहासिक प्रमाण होइन ।

१८औँ शताब्दीदेखि वित्तीय कारोबारमा प्रयोग

‘बुल’ र ‘बियर’ शब्दको सम्बन्ध आधुनिक सेयर बजारको विकाससँगै स्थापित भएको मानिन्छ । यी शब्दको प्रयोग सेयर बजारमा मात्रै सीमित थिएन । वस्तु तथा अन्य वित्तीय सम्पत्तिको मूल्यमा आउने उतारचढाव र त्यसबाट नाफा कमाउने रणनीतिसँग पनि तिनको सम्बन्ध थियो ।

ऐतिहासिक रूपमा ‘बियर’ शब्दको प्रयोग सेयरको मूल्य घट्ने अपेक्षा गरेर कारोबार गर्ने व्यक्तिसँग जोडिएको पाइन्छ । विशेषगरी, आफूसँग नभएको सेयर पहिले बिक्री गर्ने र पछि मूल्य घटेपछि सस्तोमा किनेर फिर्ता गर्ने कारोबारलाई ‘बियर स्पेकुलेसन’सँग जोडेर व्याख्या गरिन्छ । यस्तो कारोबारको अपेक्षा गर्ने व्यक्तिलाई ‘बियर’ भनिन्थ्यो ।

त्यसैगरी, सेयरको मूल्य बढ्ने अपेक्षा गरेर खरिद गर्ने वा मूल्यवृद्धिबाट नाफा कमाउन खोज्ने व्यक्तिलाई ‘बुल’ भनिन थालियो । समयसँगै यी शब्द व्यक्तिगत लगानीकर्ताको परिचयबाट विस्तार भएर समग्र बजारको अवस्था जनाउने शब्द बने । यद्यपि, यी शब्दको ऐतिहासिक विकास एउटै घटनाबाट भएको भन्ने निश्चित छैन । वित्तीय इतिहासमा विभिन्न प्रयोग र मान्यताका कारण तिनको अर्थ स्थापित हुँदै गएको देखिन्छ ।

बियर मार्केट भनेको के हो ?

बियर मार्केट भन्नाले सेयर बजारमा परिसूचक वा सेयरको मूल्य पछिल्लो उच्च बिन्दुबाट २० प्रतिशत वा सोभन्दा बढी घटेको अवस्थालाई बुझिन्छ । यस्तो अवस्था सामान्यतया लगानीकर्तामा बढ्दो निराशा, अनिश्चितता र नकारात्मक मनोविज्ञानसँग जोडिएको हुन्छ । आर्थिक मन्दी, भू–राजनीतिक संकट, कम्पनीको नाफामा गिरावट, उच्च ब्याजदर तथा अन्य आर्थिक समस्याले बजारमा बिक्रीको दबाब बढाउन सक्छन् ।

बियर मार्केटको अवधि निश्चित हुँदैन । यो केही महिनादेखि लामो समयसम्म कायम रहन सक्छ । ऐतिहासिक बजारका विभिन्न अध्ययनमा बियर मार्केटको औसत अवधि करिब नौ महिनादेखि एक वर्ष वा त्योभन्दा बढी पनि देखिएको छ । तर यसको अवधि कुन देशको बजार, कुन समयावधि र कुन अध्ययनलाई आधार मानिएको छ भन्नेमा निर्भर हुन्छ ।

बियर मार्केट सुरु हुँदैमा अर्थतन्त्र अनिवार्य रूपमा मन्दीमा जान्छ भन्ने पनि होइन । सेयर बजार घटिरहेको समयमा समेत अर्थतन्त्र विस्तार हुन सक्छ । बजारले भविष्यमा आउन सक्ने आर्थिक जोखिमको अनुमान, लगानीकर्ताको अपेक्षा र अन्य कारणका आधारमा प्रतिक्रिया दिन सक्छ । त्यसैले सेयर बजारको गिरावट र आर्थिक मन्दीलाई एउटै अर्थमा बुझ्नु हुँदैन ।

बुल मार्केट भनेको के हो ?

बुल मार्केट भन्नाले सेयर बजारको परिसूचक वा सेयरको मूल्य पछिल्लो न्यून बिन्दुबाट २० प्रतिशत वा सोभन्दा बढी बढेको अवस्थालाई बुझिन्छ । यस्तो बजारमा लगानीकर्ताको आत्मविश्वास बढ्ने, कम्पनीको नाफा सुधार हुने अपेक्षा रहने र भविष्यप्रति सकारात्मक धारणा बन्ने गर्छ ।

अर्थतन्त्रको राम्रो प्रदर्शन, ब्याजदरमा अनुकूल परिवर्तन, लगानीका अवसरमा वृद्धि, कम्पनीहरूको आम्दानीमा सुधार तथा बजारमा पर्याप्त तरलता हुँदा बुल मार्केटलाई सहयोग पुग्न सक्छ । लगानीकर्ताले सेयरको मूल्य अझै बढ्ने अपेक्षा गर्दा खरिदको माग बढ्न सक्छ र त्यसले बजारलाई थप माथि लैजान सक्छ ।

तर बुल मार्केट चलिरहेको छ भन्दैमा बजार निरन्तर बढिरहन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन । सेयर बजार चक्रीय प्रकृतिको हुन्छ । आर्थिक तथा राजनीतिक घटनाक्रम, नीतिगत परिवर्तन, कम्पनीहरूको वित्तीय नतिजा र लगानीकर्ताको अपेक्षामा आउने परिवर्तनले बजारको दिशा बदल्न सक्छ ।

यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने २० प्रतिशतको वृद्धि वा गिरावटलाई बजारको प्रवृत्ति पहिचान गर्ने प्रचलित प्राविधिक मापदण्डका रूपमा प्रयोग गरिन्छ । यो सबै बजारमा अनिवार्य रूपमा लागू हुने नियम भने होइन । बजारको समग्र प्रवृत्ति, अवधि र अन्य सूचकसमेत विश्लेषण गर्नुपर्छ ।

बजारको मनोविज्ञान र लगानीकर्ताको निर्णय

बुल र बियरले बजारको दिशा मात्रै होइन, लगानीकर्ताको मनोविज्ञान पनि बुझाउँछन् । बुलिस अवस्थामा मूल्य बढ्ने अपेक्षाले लगानीकर्ता बजारमा प्रवेश गर्न उत्साहित हुन सक्छन् । मूल्य बढ्दै जाँदा थप लगानीकर्ता आकर्षित हुने र बजारमा खरिदको चाप बढ्ने सम्भावना रहन्छ ।

यसको विपरीत, बियरिस अवस्थामा मूल्य अझै घट्ने डरले लगानीकर्ताले सेयर बिक्री गर्न सक्छन् । बिक्रीको चाप बढ्दा मूल्यमा थप दबाब पर्न सक्छ । तर बजारको मनोविज्ञानका आधारमा मात्रै लगानीको निर्णय गर्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ ।

बुल बजारमा सबै कम्पनीको सेयर मूल्य बढ्छ र बियर बजारमा सबै कम्पनीको मूल्य घट्छ भन्ने पनि होइन । समग्र बजार कमजोर हुँदा पनि राम्रो वित्तीय अवस्था भएका कम्पनी टिक्न सक्छन् । त्यसैगरी, बजार बढिरहेको समयमा कमजोर वित्तीय अवस्था भएका कम्पनीको सेयर मूल्य पनि बढ्न सक्छ ।

त्यसैले लगानीकर्ताले बजारको प्रवृत्तिसँगै कम्पनीको नाफा, प्रतिसेयर आम्दानी, मूल्य–आम्दानी अनुपात, ऋणको अवस्था र भविष्यको व्यावसायिक सम्भावनालाई विश्लेषण गर्नुपर्छ ।

बुल र बियरबारेका भ्रम

सेयर बजारमा बुल र बियरबारे विभिन्न भ्रमसमेत पाइन्छन् । बजार बढ्न थालेपछि निरन्तर बढिरहन्छ वा बजार घट्न थालेपछि लामो समयसम्म घटिरहन्छ भन्ने धारणा त्यसमध्ये एक हो । वास्तवमा, बजारको विगतको प्रवृत्तिले भविष्यको मूल्य सुनिश्चित गर्दैन ।

त्यस्तै, बियर मार्केटमा सेयर खरिद गर्दा सधैँ सस्तोमा पाइन्छ र बुल मार्केटमा बिक्री गर्दा सधैँ नाफा हुन्छ भन्ने बुझाइ पनि गलत हो । मूल्य घटेको सेयर थप घट्न सक्छ भने मूल्य बढेको सेयरको मूल्य पनि अचानक घट्न सक्छ ।

बुल र बियर बजारलाई बुझ्नु भनेको बजारको दिशा अनुमान गर्नु मात्रै होइन, जोखिम पहिचान गर्नु पनि हो । लगानीकर्ताले हल्ला, डर र अत्यधिक उत्साहका आधारमा निर्णय गर्नुभन्दा तथ्य, कम्पनीको वित्तीय अवस्था र आफ्नो जोखिम वहन गर्ने क्षमताका आधारमा लगानी गर्नुपर्छ ।

यसरी सेयर बजारमा ‘बुल’ र ‘बियर’ दुई जनावरका नाम मात्र होइनन्, बजारको प्रवृत्ति र लगानीकर्ताको मनोविज्ञान बुझाउने वित्तीय शब्द हुन् । साँढेको माथितिर प्रहार गर्ने शैली र भालुको तलतिर प्रहार गर्ने शैली यसको प्रचलित व्याख्या हो भने वित्तीय कारोबारको इतिहासले यी शब्दलाई स्थापित गर्न भूमिका खेलेको छ । आज विश्वभरका सेयर बजारमा बजारको अवस्था बुझाउन यी शब्द व्यापक रूपमा प्रयोग गरिन्छन् ।