कारोबार योग्य सेयरलाई आधार मानेर नयाँ सूचकांक ल्याउने तयारीमा धितोपत्र बोर्ड

काठमाडौं । नेपाल धितोपत्र बोर्डले सेयर बजारको वास्तविक कारोबार अवस्थालाई प्रभावकारी रूपमा देखाउने उद्देश्यले नयाँ बेन्चमार्क सूचकांक विकास गर्ने प्रस्ताव अघि सारेको छ । बोर्डले यससम्बन्धी कार्यपत्र प्रस्तुत गर्दै नयाँ सूचकांकको नाम ‘नेप्से बेन्चमार्क इन्डेक्स’ (एनबीआई) राख्न सकिने सुझाव दिएको छ । यद्यपि, नाम र अन्य आवश्यक विषयमा नेपाल स्टक एक्सचेन्ज (नेप्से) ले थप परामर्श गर्न सक्नेछ ।

प्रस्तावित व्यवस्थाअनुसार हाल प्रयोगमा रहेको नेप्से परिसूचकलाई ‘नेप्से अल इक्विटी इन्डेक्स’ का रूपमा निरन्तरता दिँदै नयाँ सूचकांक पनि सञ्चालनमा ल्याउने तयारी गरिएको हो । नयाँ सूचकांकमा बजारमा सर्वसाधारणका लागि उपलब्ध तथा स्वतन्त्र रूपमा कारोबार गर्न सकिने सेयरको मूल्यमा भएको उतारचढावलाई मुख्य आधार बनाइनेछ ।

हालको नेप्से परिसूचक सूचीकृत कम्पनीहरूको कुल बजार पुँजीकरणका आधारमा गणना गरिन्छ । यस प्रक्रियामा संस्थापक सेयर, सरकारी स्वामित्वका सेयर तथा निश्चित अवधिसम्म कारोबार गर्न नपाइने लकइन सेयरसमेत समावेश हुन्छन् । यस्ता सेयर बजारमा नियमित रूपमा कारोबार नहुने भए पनि तिनको मूल्यले समग्र परिसूचकमा प्रभाव पार्ने गरेको छ ।

धितोपत्र बोर्डका अनुसार कुल बजार पुँजीकरणलाई मात्रै आधार बनाउँदा बजारमा वास्तवमै खरिदबिक्री भइरहेका सेयरको अवस्थाको सही प्रतिनिधित्व नहुन सक्छ । विशेषगरी संस्थापक र साधारण सेयरको कारोबार मूल्य फरक भए पनि हालको गणना विधिमा एउटै मूल्यलाई आधार मानिने अवस्थाले परिसूचकको वास्तविकतामाथि प्रश्न उठाएको छ ।

उदाहरणका लागि, कुनै बैंकको साधारण सेयर प्रतिकित्ता ३०० रुपैयाँमा कारोबार भइरहेको छ भने संस्थापक सेयरको मूल्य १०० रुपैयाँ हुन सक्छ। तर हालको नेप्से गणना प्रक्रियामा संस्थापक सेयरलाई पनि साधारण सेयरकै मूल्यका आधारमा समेटिने गरेको बोर्डको कार्यपत्रमा उल्लेख छ । नयाँ सूचकांकमा भने कारोबारयोग्य साधारण सेयरलाई मात्र समावेश गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ ।

नयाँ सूचकांक गणना गर्दा संस्थापक सेयर, सरकार वा सरकारी निकायको रणनीतिक स्वामित्वमा रहेका कारोबार नहुने सेयर, लकइनमा रहेका सेयर तथा स्वतन्त्र रूपमा कारोबार गर्न उपलब्ध नभएका सेयरलाई बाहिर राखिनेछ । यसबाट बजारमा वास्तवमै किनबेच हुने सेयरको मूल्य परिवर्तनले परिसूचकमा पार्ने प्रभाव स्पष्ट देखिने अपेक्षा गरिएको छ ।

नेपाल टेलिकम यसको एउटा उदाहरण हो । कम्पनीको कुल बजार पुँजीकरण ठूलो भए पनि यसको ९१.५३ प्रतिशत सेयर सरकारको स्वामित्वमा छ । सर्वसाधारणको स्वामित्वमा रहेको ८.४७ प्रतिशत सेयर मात्रै नयाँ सूचकांकमा गणना हुने भएकाले कम्पनीको कुल पुँजीकरणका आधारमा पर्ने प्रभावभन्दा नयाँ सूचकांकमा पर्ने प्रभाव कम हुनेछ ।

नेपालमा नेप्से परिसूचकको गणना २०५० माघ ३० गते आधार अंक १०० कायम गरी सुरु गरिएको थियो । हाल बजारमा सेन्सिटिभ इन्डेक्स, फ्लोट इन्डेक्स तथा विभिन्न क्षेत्रगत सूचकांकसमेत प्रचलनमा छन् ।

सेन्सिटिभ इन्डेक्समा नेप्सेको ‘क’ वर्गमा सूचीकृत कम्पनीका सेयरको मूल्य परिवर्तनलाई आधार बनाइन्छ । यसको गणना २०६३ पुस १७ गतेदेखि हुँदै आएको हो। त्यस्तै, फ्लोट इन्डेक्समा स्वतन्त्र रूपमा कारोबार गर्न उपलब्ध सेयरको मूल्यलाई आधार मानिन्छ । यसमा संस्थापक सेयर समावेश गरिँदैन । फ्लोट इन्डेक्सको गणना २०६५ भदौ ३० गतेदेखि सुरु भएको हो ।

हाल नेप्सेमा वाणिज्य बैंक, विकास बैंक, वित्त, लघुवित्त, जीवन बीमा, निर्जीवन बीमा, उत्पादन तथा प्रशोधन, होटल तथा पर्यटन, लगानी, व्यापार, जलविद्युत् र अन्य गरी १२ वटा क्षेत्रगत सूचकांक पनि गणना हुँदै आएका छन् ।

नयाँ बेन्चमार्क सूचकांक लागू भएमा लगानीकर्ता तथा बजार विश्लेषकले वास्तविक कारोबारयोग्य सेयरको मूल्यमा आएको परिवर्तनलाई अझ स्पष्ट रूपमा मूल्यांकन गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ । यसले समग्र बजारको प्रवृत्ति बुझ्न र लगानीसम्बन्धी विश्लेषण गर्न थप सहयोग पुर्‍याउन सक्छ ।