नाका बन्द हुँदा दसैं बजार प्रभावित, व्यापारीको सामान बाटोमै अड्किँदा विकल्प सीमित

काठमाडौं । दसैंको व्यापारिक सिजन सुरु हुनै लाग्दा चीनसँगका प्रमुख व्यापारिक नाका अवरुद्ध भएपछि नेपालमा हुने आयात–व्यापार चक्र प्रभावित भएको छ । दसैंलाई लक्षित गरी महिनौंअघि अर्डर गरिएका कपडा, जुत्ता, घरायसी तथा विद्युतीय सामग्री र विद्युतीय सवारीसाधनसमेत समयमै नेपाल भित्रिन नसक्दा व्यापारीले बिक्रीको मुख्य समयमा नयाँ सामान बजारमा ल्याउन सकेका छैनन् । 

सामान खरिदका लागि ठूलो रकम लगानी गरिसकेका व्यवसायीको पुँजी बाटोमै अड्किएको छ भने बजारमा उपलब्ध सामानको मौज्दात घट्दै जाँदा उपभोक्ताले आफूले खोजेको वस्तु सीमित विकल्प र बढ्दो लागतका बीच खरिद गर्नुपर्ने अवस्था बनेको छ ।

नेपालीहरूको महान् चाड दसैं असोज २५ गतेदेखि सुरु हुँदैछ । दसैं नजिकिएसँगै बजारमा किनमेलको चटारो बढ्नुपर्ने बेला हो यो । नयाँ लुगा, जुत्ता, घरायसी सामग्रीदेखि विद्युतीय उपकरणसम्मको बिक्री बढ्ने भएकाले व्यापारीहरूका लागि दसैं वर्षकै महत्त्वपूर्ण व्यापारिक सिजन मानिन्छ । यही समयलाई लक्षित गरेर व्यवसायीले महिनौंअघि सामान अर्डर गर्छन् र ठूलो रकम लगानी गर्छन् । 

तर यस वर्ष दसैंको मुखैमा चीनसँगका प्रमुख व्यापारिक नाकामा अवरोध आएपछि बजारको व्यापारिक गणित बिग्रिएको छ । बिक्री बढ्ने समयमा पसलमा नयाँ सामान छैनन्, व्यापारीको लगानी बाटोमै अड्किएको छ र उपभोक्ता भने महँगो मूल्यमा सीमित विकल्पबाट सामान किन्नुपर्ने अवस्थामा पुगेका छन् ।

दसैंमा हुने व्यापारको ठूलो हिस्सा पर्वविशेषको मागमा निर्भर हुन्छ । उपभोक्ताले नयाँ लत्ताकपडा, जुत्ता, झोला, मोबाइल तथा विद्युतीय सामग्री खरिद गर्ने भएकाले व्यापारीले पनि यही समयलाई लक्षित गरेर नयाँ डिजाइन र सामानको मौज्दात राख्ने गर्छन् । 

तर सामान ल्याउने मुख्य मार्गमै अवरोध भएपछि यस वर्ष व्यापारीले मागअनुसारको आपूर्ति गर्न सकेका छैनन् । सामानको माग बजारमा भए पनि बिक्री गर्न आवश्यक वस्तु नै उपलब्ध नहुँदा व्यापार प्रभावित भएको छ । अर्कोतर्फ, दसैं सकिएपछि पर्वलाई लक्षित गरेर मगाइएका सामानको माग घट्न सक्ने भएकाले अहिलेको ढिलाइले व्यापारीलाई दोहोरो जोखिममा पारेको छ ।

गत भदौ १० गते भोटेकोसी नदीमा आएको बाढीले चीनसँगको प्रमुख व्यापारिक नाका रसुवागढी अवरुद्ध भएपछि चीनबाट नेपाल भित्रिने ठूलो परिमाणका सामान सीमापारि र बाटोमै रोकिएका छन् । दसैँ तथा तिहारलाई लक्षित गरी अर्डर गरिएका कपडा, जुत्ता, विद्युतीय सामग्री, विद्युतीय सवारीसाधनलगायतका वस्तु समयमै नेपाल भित्रिन सकेका छैनन् । सामान खरिदका लागि लगानी गरिसकेका व्यवसायीले बिक्रीबाट आम्दानी गर्ने समयमा उल्टै सामानको प्रतीक्षा गर्नुपरेको छ । यसले व्यापारको चक्र नै प्रभावित बनाएको छ ।

रसुवागढी नाका अवरुद्ध भएपछि व्यवसायीले मुस्ताङको कोरला नाकालाई विकल्पका रूपमा प्रयोग गर्ने प्रयास गरेका थिए । तर असोज ८ देखि १२ गतेसम्मको लगातार वर्षा, बाढीपहिरो र सडक अवरोधले बेनी–जोमसोम–कोरला सडकसमेत प्रभावित भएपछि वैकल्पिक मार्गबाट सामान ल्याउने प्रयास पनि सहज हुन सकेन ।

एउटा नाका अवरुद्ध भएपछि अर्को मार्गबाट आपूर्ति व्यवस्थापन गर्ने व्यवसायीको योजनामा समेत बाधा पुगेको छ । दसैँको किनमेलको मुख्य समय नजिकिँदै गर्दा सामान ल्याउने बाटो नै अनिश्चित हुँदा व्यापारीको चिन्ता थपिएको छ ।

काठमाडौंको असन बजारमा दसैंको समयमा सामान्यतः ग्राहकको चहलपहल बढ्छ । नयाँ कपडा, जुत्ता र अन्य सामग्री किन्न आउने उपभोक्ताले बजार भरिभराउ हुने गर्छ । तर यस वर्ष नयाँ सामानको आपूर्ति प्रभावित हुँदा कतिपय व्यापारी अघिल्लो वर्षको बाँकी मौज्दात बेचेर बस्न बाध्य भएका छन् ।

असनका एक व्यापारीका अनुसार यस वर्षको दसैंमा अपेक्षित व्यापार हुने सम्भावना कम छ । दसैंका लागि मगाइएका सामान समयमै नआएपछि पसलमा नयाँ सामान राख्न नसकिएको उनले बताए । उनका अनुसार अहिले बिक्री हुनुपर्ने सामान पर्व सकिएपछि आइपुगेमा त्यसको माग घट्न सक्छ । त्यसैले सामान ढिलो आइपुग्नु भनेको व्यापार केही दिन पछाडि सर्नु मात्रै नभई बिक्रीको महत्त्वपूर्ण अवसर गुम्नु पनि हो ।

“हामी अहिले अघिल्लो वर्षको बाँकी स्टक बेचेरै बसेका छौँ । नयाँ सामान ल्याउन पाएका छैनौं । स्थलमार्गबाट सामान आउन सकेको छैन । समुद्री मार्ग प्रयोग गर्दा पनि समय लाग्छ । हवाईमार्गबाट ल्याउँदा भने ढुवानी खर्च निकै महँगो पर्छ,” उनले भने ।

व्यापारीका अनुसार दसैँमा ग्राहकले नयाँ डिजाइन र विकल्प खोज्ने भएकाले पुरानो स्टकले मात्रै बजारको माग धान्न कठिन हुन्छ । सामानको मौज्दात सीमित हुँदा ग्राहकले खोजेको वस्तु नपाउने र पसलमा आएका ग्राहकलाई समेत बिक्री गर्न नसक्ने अवस्था बनेको छ ।

अर्का एक व्यापारीले सामान नआउँदा बिक्रीबाट हुने आम्दानी मात्रै गुम्ने नभई अर्डर, ढुवानी र भण्डारणमा गरिएको खर्चसमेत जोखिममा परेको बताए । उनका अनुसार गत वर्ष पनि बाढीका कारण नाका बन्द हुँदा सामान आयातमा समस्या भएको थियो । यस वर्ष पुनः त्यस्तै अवस्था दोहोरिँदा व्यवसायीले अनिश्चितताको सामना गर्नुपरेको छ । “पोहोर पनि बाढीले समस्या भयो, यसपालि पनि उस्तै अवस्था छ । बन्द भएका नाका छिट्टै खुले हामीलाई व्यापार गर्न सहज हुने थियो,” उनले भने ।

आपूर्ति अवरुद्ध हुनुको असर पसलमा सामान कम हुनुमा मात्रै सीमित छैन । ढुवानीको वैकल्पिक व्यवस्था गर्दा लागत बढ्ने र त्यसले बजार मूल्यमा दबाब सिर्जना गर्ने जोखिम पनि छ । दसैँका लागि एकैपटक धेरै सामान खरिद गर्नुपर्ने उपभोक्ताका लागि मूल्यमा हुने वृद्धिले पारिवारिक बजेट प्रभावित पार्न सक्छ ।

असन बजारमा किनमेल गर्न आएका एक ग्राहकले यस वर्ष सामानको मूल्य केही महँगो भएको बताए । नाका बन्द हुँदा सामान ल्याउन कठिन भएको कुरा बुझ्न सकिने भए पनि त्यसको आर्थिक भार उपभोक्ताले नै बेहोर्नुपरेको उनको गुनासो छ । “नाका बन्द भएपछि सामान ल्याउन सहज भएन होला । तर महँगी बढ्दैमा हाम्रो तलब त बढ्दैन । आवश्यक सामान किन्न पनि गाह्रो भइरहेको छ,” उनले भने ।

अर्का ग्राहकले बजारमा नयाँ सामान कम देखिएको र उपलब्ध सामान पनि महँगो भएको बताए । दसैँमा परिवारका लागि आवश्यक सामग्री खरिद गर्न बजार आए पनि आफूले खोजेको सामान नपाउँदा समस्या भएको उनको भनाइ छ ।

यद्यपि नाका अवरुद्ध भएकै कारण बजारका सबै सामानको मूल्य बढेको निष्कर्ष निकाल्न भने सकिँदैन । मूल्यमा आयात लागत, मौज्दात, माग, व्यापारीको मूल्य निर्धारण र अन्य बजार अवस्थाले पनि प्रभाव पार्छन् । तर आपूर्ति घट्दै जाँदा र ढुवानी महँगो हुँदै जाँदा केही वस्तुको मूल्यमा थप दबाब पर्न सक्ने देखिन्छ ।

सामानको अभाव कम गर्न केही व्यवसायीले हवाईमार्गबाट आयात गर्ने विकल्प अपनाउन थालेका छन् । तर हवाई ढुवानी स्थलमार्गको तुलनामा महँगो पर्ने भएकाले सबै प्रकारका सामान यसरी ल्याउनु व्यावहारिक हुँदैन । विशेषगरी धेरै परिमाणमा आयात गरिने कपडा, जुत्ता र घरायसी सामग्रीका लागि ढुवानी खर्च बढ्दा व्यवसायको लागतमा ठूलो असर पर्न सक्छ ।

अर्को विकल्प चीनबाट सामान समुद्री मार्ग हुँदै भारतको कोलकाता ल्याएर त्यहाँबाट सडकमार्गमार्फत काठमाडौंलगायतका सहरमा पु¥याउनु हो । तर यो प्रक्रियामा थप समय र खर्च लाग्ने भएकाले दसैंअघि नै सामान बजारमा पु¥याउन कठिन देखिएको छ । पर्वको समयसीमा नजिकिँदै गर्दा वैकल्पिक मार्गबाट सामान ल्याउने निर्णयले मात्रै तत्कालको समस्या समाधान नहुन सक्छ ।

यसले नेपाल–चीन व्यापारका लागि सीमित मार्गमा निर्भर रहँदा प्राकृतिक विपत्तिले आपूर्ति व्यवस्थामा कस्तो असर पार्न सक्छ भन्ने प्रश्नसमेत उठाएको छ । व्यापारिक मार्ग अवरुद्ध हुँदा आयातकर्ता मात्रै होइन, ढुवानी व्यवसाय, खुद्रा व्यापार र अन्ततः उपभोक्तासम्म यसको प्रभाव पुग्छ ।

रसुवागढी र कोरला नाकामा अवरोध भएपछि व्यवसायीले चीनसँगको अर्को प्रमुख व्यापारिक मार्ग तातोपानी नाका सञ्चालनमा ल्याउन सरकारसँग माग गरेका छन् । काठमाडौंसँग तुलनात्मक रूपमा नजिक रहेको तातोपानी नाका सञ्चालनमा आएमा सामान ढुवानीका लागि वैकल्पिक मार्ग उपलब्ध हुने र आयात प्रक्रिया सहज बनाउन मद्दत पुग्ने उनीहरूको अपेक्षा छ ।

व्यवसायीका अनुसार अहिलेको प्राथमिकता रोकिएका सामानको आपूर्ति सहज बनाउनु र दसैंअघि बजारमा आवश्यक वस्तु उपलब्ध गराउनु हो । त्यसका लागि तातोपानी नाकाको अवस्था, सञ्चालनको सम्भावना र ढुवानी व्यवस्थाबारे सरकारले आवश्यक पहल गर्नुपर्ने उनीहरूको माग छ ।

तर नाका सञ्चालनमा आए पनि सामान संकलन, ढुवानी र भन्सार प्रक्रिया पूरा गरेर बजारसम्म पु¥याउन समय लाग्ने भएकाले तत्कालै सबै समस्या समाधान हुने निश्चित छैन । त्यसैले उपलब्ध मार्गको प्रभावकारी प्रयोगसँगै आयात तथा ढुवानी प्रक्रियामा समन्वय आवश्यक देखिन्छ ।

यस वर्षको दसैंमा बजारको चहलपहलभन्दा बढी चर्चा सामानको अभाव, रोकिएको आयात र बढ्दो लागतको हुन थालेको छ । व्यापारीका लागि दसैँको व्यापार जोगाउने चुनौती छ भने उपभोक्ताका लागि सीमित बजेटमा चाडपर्वको खर्च व्यवस्थापन गर्ने दबाब । समयमै आपूर्ति सहज हुन नसके दसैँको बजारमा बिक्रीको अवसर गुम्ने, व्यापारीको लगानी लामो समयसम्म अड्किने र उपभोक्ताले आफूले चाहेको सामान खरिद गर्न कठिनाइ भोग्ने जोखिम कायम रहनेछ ।